Câu trả lời ngắn gọn
Người ăn chay không ăn thịt, gia cầm hay cá. Phần lớn vẫn dùng sữa và trứng.
Người ăn thuần chay (vegan) không dùng bất kỳ sản phẩm nào từ động vật: không thịt, cá, sữa, trứng hay mật ong. Với nhiều người ăn thuần chay, điều này không dừng lại ở thức ăn: họ còn tránh da thuộc, len và các sản phẩm thử nghiệm trên động vật.
Mọi chế độ ăn thuần chay đều là ăn chay, nhưng không phải chế độ ăn chay nào cũng là thuần chay.
Người ăn chay và thuần chay ăn gì
| Thực phẩm | Ăn chay | Thuần chay |
|---|---|---|
| Thịt và gia cầm | Không | Không |
| Cá và hải sản | Không | Không |
| Sữa, phô mai, sữa chua, bơ | Thường có | Không |
| Trứng | Thường có | Không |
| Mật ong | Có | Không |
| Gelatin | Không | Không |
| Trái cây, rau, ngũ cốc, các loại đậu, hạt | Có | Có |
| Da thuộc, len, lụa | Thường có | Thường tránh |
Hãy cẩn thận với các thành phần động vật ẩn: gelatin trong kẹo dẻo, men dịch vị (rennet) trong nhiều loại phô mai cứng (khiến chúng không phù hợp ngay cả với người ăn chay nghiêm ngặt), nước mắm, và một số loại rượu vang được lọc trong bằng sản phẩm từ trứng hoặc cá.
Các kiểu ăn chay
“Ăn chay” bao gồm một vài chế độ ăn khác nhau:
- Ăn chay trứng sữa (lacto-ovo): dùng sữa và trứng. Đây là kiểu phổ biến nhất.
- Ăn chay sữa (lacto): dùng sữa nhưng không ăn trứng, phổ biến ở Ấn Độ.
- Ăn chay trứng (ovo): ăn trứng nhưng không dùng sữa.
Có hai chế độ ăn thường bị nhầm với ăn chay nhưng thực ra không phải: người ăn cá (pescatarian) vẫn ăn cá, còn người ăn linh hoạt (flexitarian) chủ yếu ăn thực vật nhưng thỉnh thoảng vẫn ăn thịt.
“Thuần chay” nghĩa là gì?
Từ “vegan” được Donald Watson, người đồng sáng lập Hội Thuần chay (The Vegan Society) ở Anh, đặt ra vào năm 1944. Hội định nghĩa thuần chay là một lối sống tránh bóc lột động vật để làm thức ăn, quần áo hay bất kỳ mục đích nào khác, trong chừng mực có thể và khả thi.
Vì vậy, trong khi ăn chay chủ yếu xoay quanh chuyện ăn uống, thuần chay thường là một quan điểm đạo đức bao trùm cả quần áo, mỹ phẩm và giải trí. Một số người ăn thuần chay vì sức khỏe hoặc khí hậu mà không theo những phần còn lại. Họ thường gọi đó là chế độ ăn dựa trên thực vật (plant-based).
Tác động môi trường: thuần chay và ăn chay
Cả hai chế độ ăn đều có dấu chân nhỏ hơn nhiều so với chế độ ăn nhiều thịt. Nghiên cứu lớn nhất về chế độ ăn thực tế, do Đại học Oxford công bố trên Nature Food (2023), theo dõi 55.504 người ở Anh và đối chiếu những gì họ ăn với dữ liệu từ 38.000 trang trại ở 119 quốc gia.
| Chế độ ăn (mỗi ngày, 2.000 kcal) | Khí nhà kính | Đất nông nghiệp | Nước |
|---|---|---|---|
| Ăn nhiều thịt (từ 100 g thịt trở lên) | 10,24 kg CO2e | 16,8 m² | 890 lít |
| Ăn thịt vừa phải | 7,04 kg CO2e | 11,3 m² | 780 lít |
| Ăn ít thịt (dưới 50 g) | 5,37 kg CO2e | 8,3 m² | 710 lít |
| Ăn cá (pescatarian) | 4,74 kg CO2e | 6,3 m² | 710 lít |
| Ăn chay | 4,16 kg CO2e | 6,0 m² | 530 lít |
| Thuần chay | 2,47 kg CO2e | 4,4 m² | 410 lít |
So với người ăn nhiều thịt, chế độ ăn chay tạo ra khoảng 41% lượng khí thải nhà kính. Chế độ ăn thuần chay tạo ra khoảng 25%. Trong một năm, chênh lệch giữa ăn chay và thuần chay lên tới hơn 600 kg CO2e mỗi người.
Sự khác biệt đến từ sữa và trứng. Bò sữa ợ ra khí metan, một loại khí nhà kính rất mạnh, và cả bò lẫn gà mái đều cần cây trồng làm thức ăn, vốn chiếm nhiều đất và nước. Phô mai đặc biệt nặng, vì cần khoảng 10 lít sữa để làm ra 1 kg phô mai.
Muốn xem con số của riêng bạn? Hãy thử công cụ tính toán thuần chay hoặc công cụ tính toán ăn chay.
Động vật: thuần chay và ăn chay
Phần lớn động vật bị giết để làm thực phẩm là gà và cá, và người ăn chay không ăn cả hai. Điều đó có nghĩa là chỉ cần ăn chay, bạn đã cứu được hàng trăm con vật mỗi năm.
Người ăn thuần chay cứu thêm được một ít: gà mái đẻ trứng, gà con trống bị giết ở trại ấp tại hầu hết các nước, cùng bò sữa và bê con. Đọc thêm trong bài một người ăn thuần chay cứu được bao nhiêu động vật.
Sức khỏe: thuần chay và ăn chay
Học viện Dinh dưỡng và Chế độ ăn Hoa Kỳ (Academy of Nutrition and Dietetics), tổ chức chuyên gia dinh dưỡng lớn nhất nước Mỹ, cho rằng chế độ ăn chay và thuần chay được lên kế hoạch tốt là lành mạnh, đủ dinh dưỡng và phù hợp với mọi giai đoạn của cuộc đời, kể cả khi mang thai và thời thơ ấu. Người ăn chay và thuần chay thường có nguy cơ thấp hơn về bệnh tim, tiểu đường type 2, cao huyết áp và béo phì.
Tuy vậy, có một số đánh đổi cần biết. Trong cùng nhóm nghiên cứu Oxford:
- Người ăn chay có tỷ lệ mắc bệnh tim thấp hơn 22% so với người ăn thịt, nhưng tỷ lệ đột quỵ cao hơn 20%.
- Người ăn thuần chay có nguy cơ gãy xương cao hơn, đặc biệt là gãy xương hông, cho thấy tầm quan trọng của canxi, vitamin D và protein.
Các dưỡng chất cần lên kế hoạch:
- Vitamin B12: thiết yếu với người ăn thuần chay, từ thực phẩm bổ sung hoặc thực phẩm được tăng cường. Người ăn chay nhận được một phần từ sữa và trứng nhưng thường vẫn nên dùng thêm thực phẩm bổ sung.
- Canxi và vitamin D: sữa thực vật được tăng cường canxi, đậu phụ làm bằng canxi, và ánh nắng mặt trời hoặc thực phẩm bổ sung.
- Sắt và kẽm: các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt. Ăn kèm thực phẩm giàu vitamin C giúp hấp thu tốt hơn.
- I-ốt: muối i-ốt hoặc thực phẩm bổ sung, đặc biệt với người ăn thuần chay.
- Chất béo omega-3: hạt lanh, hạt chia và quả óc chó, hoặc thực phẩm bổ sung từ tảo.
Nếu bạn có bệnh lý, đang mang thai hoặc định thay đổi chế độ ăn cho trẻ, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Nên ăn thuần chay hay ăn chay?
Điều đó tùy vào lý do bạn muốn thay đổi chế độ ăn:
- Vì khí hậu: thuần chay có tác động lớn nhất, nhưng chỉ cần ăn chay là bạn đã đi được phần lớn chặng đường so với chế độ ăn nhiều thịt.
- Vì động vật: ăn chay đã cứu được phần lớn số động vật, còn thuần chay cứu thêm cả gà mái đẻ trứng và bò sữa.
- Để bắt đầu dễ dàng hơn: nhiều người ăn chay trước rồi dần bỏ sữa và trứng sau. Sữa thực vật và làm bánh không trứng là những bước đầu tiên dễ nhất.
Dù chọn cách nào, việc theo dõi tiến trình cũng giúp ích. Công cụ tính toán thuần chay ghi nhớ ngày bạn bắt đầu và cho bạn thấy những gì bạn đã tiết kiệm được cho đến nay.
Nguồn
- Vegans, vegetarians, fish-eaters and meat-eaters in the UK show discrepant environmental impacts (Nature Food, 2023)
- Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets (J Acad Nutr Diet, 2016)
- Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians (BMJ, 2019)
- Vegetarian and vegan diets and risks of total and site-specific fractures (BMC Medicine, 2020)
- Definition of veganism (The Vegan Society)
Câu hỏi thường gặp
Thuần chay và ăn chay khác nhau như thế nào?
Người ăn chay không ăn thịt, gia cầm hay cá, nhưng phần lớn vẫn dùng sữa và trứng. Người ăn thuần chay không dùng bất kỳ sản phẩm nào từ động vật, kể cả sữa, trứng, mật ong và gelatin, và nhiều người còn tránh cả da thuộc, len và các sản phẩm có nguồn gốc động vật khác.
Thuần chay hay ăn chay tốt hơn cho môi trường?
Thuần chay. Trong một nghiên cứu năm 2023 của Đại học Oxford trên 55.504 người, chế độ ăn thuần chay tạo ra 2,47 kg CO2e mỗi ngày và chế độ ăn chay 4,16 kg, so với 10,24 kg ở người ăn nhiều thịt. Chế độ ăn thuần chay cũng dùng ít đất nông nghiệp và nước hơn.
Người ăn chay có ăn trứng và sữa không?
Phần lớn là có. Người ăn chay trứng sữa (lacto-ovo) dùng cả sữa và trứng, người ăn chay sữa (lacto) dùng sữa nhưng không ăn trứng, còn người ăn chay trứng (ovo) ăn trứng nhưng không dùng sữa. Không ai trong số họ ăn thịt, gia cầm hay cá.
Người ăn cá (pescatarian) có phải là người ăn chay không?
Không. Người ăn cá (pescatarian) không ăn thịt hay gia cầm nhưng vẫn ăn cá và hải sản. Vì cá là động vật, chế độ ăn này không phải là ăn chay.
Ăn thuần chay hay ăn chay có tốt cho sức khỏe không?
Cả hai đều có thể tốt. Học viện Dinh dưỡng và Chế độ ăn Hoa Kỳ (Academy of Nutrition and Dietetics) cho rằng chế độ ăn chay và thuần chay được lên kế hoạch tốt là lành mạnh và phù hợp với mọi giai đoạn của cuộc đời. Người ăn thuần chay cần một nguồn vitamin B12 đáng tin cậy, từ thực phẩm bổ sung hoặc thực phẩm được tăng cường vi chất.