Kısa cevap
Vejetaryenler et, tavuk ya da balık yemez. Çoğu süt ürünleri ve yumurta yemeye devam eder.
Veganlar hiçbir hayvansal ürün tüketmez: et, balık, süt ürünleri, yumurta ya da bal yok. Birçok vegan için bu iş yemekle sınırlı değildir; deri, yün ve hayvanlar üzerinde test edilmiş ürünlerden de uzak dururlar.
Her vegan beslenme vejetaryendir, ama her vejetaryen beslenme vegan değildir.
Veganlar ve vejetaryenler ne yer?
| Besin | Vejetaryen | Vegan |
|---|---|---|
| Et ve tavuk | Hayır | Hayır |
| Balık ve deniz ürünleri | Hayır | Hayır |
| Süt, peynir, yoğurt, tereyağı | Genellikle evet | Hayır |
| Yumurta | Genellikle evet | Hayır |
| Bal | Evet | Hayır |
| Jelatin | Hayır | Hayır |
| Meyve, sebze, tahıllar, baklagiller, kuruyemişler, tohumlar | Evet | Evet |
| Deri, yün, ipek | Çoğu zaman evet | Genellikle kaçınılır |
Gizli hayvansal içeriklere dikkat et: jelibonlardaki jelatin, birçok sert peynirdeki şirden mayası (bu peynirler katı vejetaryenler için bile uygun değildir), balık sosu ve yumurta ya da balık ürünleriyle durultulan bazı şaraplar.
Vejetaryenlik türleri
“Vejetaryen” birkaç farklı beslenme biçimini kapsar:
- Lakto-ovo vejetaryen: süt ürünleri ve yumurta yer. En yaygın tür budur.
- Lakto vejetaryen: süt ürünleri yer ama yumurta yemez; Hindistan’da yaygındır.
- Ovo vejetaryen: yumurta yer ama süt ürünleri yemez.
İki beslenme biçimi sıklıkla vejetaryenlikle karıştırılır ama vejetaryen değildir: pesketaryenler balık yer, fleksiteryenler ise çoğunlukla bitkisel beslenir ama ara sıra et yer.
“Vegan” ne demek?
Kelime 1944’te, Birleşik Krallık’ta The Vegan Society’nin kurucularından Donald Watson tarafından türetildi. Dernek veganlığı, mümkün ve uygulanabilir olduğu ölçüde hayvanları yiyecek, giyim ya da başka herhangi bir amaçla sömürmekten kaçınan bir yaşam biçimi olarak tanımlıyor.
Yani vejetaryenlik daha çok beslenmeyle ilgiliyken veganlık çoğu zaman giyimi, kozmetiği ve eğlenceyi de kapsayan etik bir duruştur. Bazı insanlar geri kalanını benimsemeden sağlık ya da iklim nedenleriyle vegan beslenir. Buna genellikle bitkisel beslenme derler.
Çevresel etki: vegan ve vejetaryen
Her iki beslenmenin ayak izi de etin ağırlıkta olduğu bir beslenmeden çok daha küçüktür. Gerçek beslenme alışkanlıkları üzerine yapılmış en büyük çalışma, Oxford Üniversitesi’nin Nature Food’da yayımladığı 2023 tarihli araştırma, Birleşik Krallık’ta 55.504 kişiyi izledi ve ne yediklerini 119 ülkedeki 38.000 çiftliğin verileriyle eşleştirdi.
| Beslenme (günlük, 2.000 kcal) | Sera gazları | Tarım arazisi | Su |
|---|---|---|---|
| Çok et yiyen (günde 100 g+ et) | 10,24 kg CO2e | 16,8 m² | 890 L |
| Orta düzeyde et yiyen | 7,04 kg CO2e | 11,3 m² | 780 L |
| Az et yiyen (50 g’ın altında) | 5,37 kg CO2e | 8,3 m² | 710 L |
| Pesketaryen | 4,74 kg CO2e | 6,3 m² | 710 L |
| Vejetaryen | 4,16 kg CO2e | 6,0 m² | 530 L |
| Vegan | 2,47 kg CO2e | 4,4 m² | 410 L |
Çok et yiyen biriyle karşılaştırıldığında vejetaryen beslenme sera gazı emisyonlarının yaklaşık %41’ine, vegan beslenme ise yaklaşık %25’ine yol açtı. Bir yılda vejetaryen ile vegan arasındaki fark, kişi başına 600 kg’ı aşkın CO2e’ye ulaşıyor.
Farkın kaynağı süt ürünleri ve yumurta. Süt inekleri güçlü bir sera gazı olan metanı geğirerek salar; hem inekler hem de tavuklar arazi ve su gerektiren yem bitkilerine ihtiyaç duyar. Peynirin yükü özellikle ağırdır, çünkü bir kilo peynir için yaklaşık 10 litre süt gerekir.
Kendi rakamlarını görmek mi istiyorsun? Vegan hesaplayıcıyı ya da vejetaryen hesaplayıcıyı dene.
Hayvanlar: vegan ve vejetaryen
Gıda için öldürülen hayvanların çoğu tavuk ve balıktır ve vejetaryenler ikisini de yemez. Yani vejetaryen olmak bile yılda yüzlerce hayvanı kurtarır.
Veganlar birkaç hayvan daha kurtarır: yumurta tavukları, çoğu ülkede kuluçkahanelerde öldürülen erkek civcivler, süt inekleri ve buzağıları. Ayrıntılar için bir veganın kaç hayvan kurtardığını anlatan yazımızı oku.
Sağlık: vegan ve vejetaryen
ABD’deki en büyük beslenme uzmanları kuruluşu olan Academy of Nutrition and Dietetics, iyi planlanmış vejetaryen ve vegan beslenmenin sağlıklı, besin açısından yeterli ve hamilelik ile çocukluk da dahil olmak üzere hayatın her evresine uygun olduğunu belirtiyor. Vejetaryenlerde ve veganlarda kalp hastalığı, tip 2 diyabet, yüksek tansiyon ve obezite riski daha düşük olma eğiliminde.
Bilinmesi gereken bazı dezavantajlar da var. Aynı Oxford kohortunda:
- Vejetaryenlerde kalp hastalığı oranı et yiyenlere göre %22 daha düşüktü, ama inme oranı %20 daha yüksekti.
- Veganlarda kemik kırığı riski daha yüksekti, özellikle kalça kırıkları. Bu da kalsiyum, D vitamini ve proteinin önemine işaret ediyor.
Planlaman gereken besin öğeleri:
- B12 vitamini: veganlar için şart; takviyelerden ya da zenginleştirilmiş gıdalardan alınmalı. Vejetaryenler süt ürünleri ve yumurtadan bir miktar alır ama çoğu zaman yine de takviyeden fayda görür.
- Kalsiyum ve D vitamini: zenginleştirilmiş bitkisel sütler, kalsiyumla yapılmış tofu, güneş ışığı ya da takviye.
- Demir ve çinko: baklagiller, tam tahıllar, kuruyemişler ve tohumlar. Bunları C vitaminiyle birlikte yemek emilimi artırır.
- İyot: iyotlu tuz ya da takviye, özellikle veganlar için.
- Omega-3 yağları: keten tohumu, chia ve ceviz ya da alg bazlı bir takviye.
Bir sağlık sorunun varsa, hamileysen ya da bir çocuğun beslenmesini değiştiriyorsan bir doktora veya diyetisyene danış.
Vegan mı olmalısın, vejetaryen mi?
Bu, beslenmeni neden değiştirdiğine bağlı:
- İklim için: en büyük etkiyi veganlık yaratır, ama vejetaryenlik bile etin ağırlıkta olduğu bir beslenmeden yolun büyük kısmını kat etmeni sağlar.
- Hayvanlar için: vejetaryenlik hayvanların çoğunu zaten kurtarır, veganlık ise yumurta tavuklarını ve süt ineklerini de kapsar.
- Daha kolay bir başlangıç için: birçok kişi önce vejetaryen olur, süt ürünlerini ve yumurtayı sonra bırakır. Bitkisel sütler ve yumurtasız tarifler en kolay ilk adımlardır.
Hangisini seçersen seç, ilerlemeni takip etmek işe yarar. Vegan hesaplayıcı ne zaman başladığını hatırlar ve şimdiye kadar neler tasarruf ettiğini gösterir.
Kaynaklar
- Vegans, vegetarians, fish-eaters and meat-eaters in the UK show discrepant environmental impacts (Nature Food, 2023)
- Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets (J Acad Nutr Diet, 2016)
- Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians (BMJ, 2019)
- Vegetarian and vegan diets and risks of total and site-specific fractures (BMC Medicine, 2020)
- Definition of veganism (The Vegan Society)
Sıkça sorulan sorular
Vegan ile vejetaryen arasındaki fark nedir?
Vejetaryenler et, tavuk ya da balık yemez, ama çoğu süt ürünleri ve yumurta yemeye devam eder. Veganlar süt ürünleri, yumurta, bal ve jelatin dahil hiçbir hayvansal ürün tüketmez; birçoğu deri, yün ve hayvanlardan elde edilen diğer ürünlerden de uzak durur.
Çevre için vegan mı daha iyi, vejetaryen mi?
Vegan. Oxford Üniversitesi'nin 55.504 kişiyle yaptığı 2023 tarihli çalışmada vegan beslenme günde 2,47 kg, vejetaryen beslenme 4,16 kg CO2e emisyona yol açtı; çok et yiyenlerde bu rakam 10,24 kg'dı. Vegan beslenme ayrıca daha az tarım arazisi ve su kullandı.
Vejetaryenler yumurta ve süt ürünleri yer mi?
Çoğu yer. Lakto-ovo vejetaryenler hem süt ürünleri hem yumurta yer, lakto vejetaryenler süt ürünleri yer ama yumurta yemez, ovo vejetaryenler ise yumurta yer ama süt ürünleri yemez. Hiçbiri et, tavuk ya da balık yemez.
Pesketaryen biri vejetaryen sayılır mı?
Hayır. Pesketaryenler et ve tavuk yemez ama balık ve deniz ürünleri yer. Balıklar da hayvan olduğu için pesketaryen beslenme vejetaryen değildir.
Vegan ya da vejetaryen beslenme sağlıklı mı?
İkisi de sağlıklı olabilir. Academy of Nutrition and Dietetics, iyi planlanmış vejetaryen ve vegan beslenmenin sağlıklı ve hayatın her evresine uygun olduğunu belirtiyor. Veganların takviyelerden ya da zenginleştirilmiş gıdalardan güvenilir bir B12 vitamini kaynağına ihtiyacı var.